Bảo vệ thực vật làm tăng độ phì nhiêu của đất

T4, 05/13/2015 - 14:30

Công tác bảo vệ thực vật là một hoạt động được triển khai trên nhiều mặt, trong suốt quá trình sản xuất nông nghiệp, kể từ khi làm đất gieo hạt, chăm sóc cây, cho đến khi thu hoạch, cất giữ để giống cho vụ sau. Các biện pháp bảo vệ thực vật có rất nhiều và sử dụng nhiều loại phương tiện khác nhau. Chúng tôi chỉ xin trình bày một số hoạt động bảo vệ thực vật có liên quan đến nông nghiệp sạch.

Đất là cơ sở vật chất đầu tiên của sản xuất nông nghiệp, là môi trường sống, nơi cung cấp thức ăn khoáng và nước cho cây trồng. Vì vậy, muốn có nông nghiệp sạch phải có môi trường đất sạch. Tăng cường cuộc sống của đất là tạo ra môi trường sạch cho nông nghiệp.

Đất đai có cuộc sống đầy sôi động và không kém phần phong phú so với cuộc sống trên mặt đất. Cuộc sống của đất cũng đã trải qua chặng đường phát triển dài, từ khi được tạo thành từ các đá mẹ. Cuộc sống của đất đảm bảo cho cuộc sống của cây. Đất bị ô nhiễm làm cho cây không thể “sạch” được, đất chết kéo theo sự chết chóc của cây. Đất chết hay là đất kiệt là tình trạng đất đai không trồng trọt được nữa vì trên các mảnh đất đó cây không sống nổi hoặc không cho năng suất nông sản.

Vấn đề đất bị kiệt được đặt ra thường xuyên cho thực tế sản xuất nông nghiệp của loài người. Nhiều nhà khoa học, từ nhiều thế kỷ nay đã nói đến vấn đề này trên nhiều khía cạnh khác nhau. Whitney (1925) đã viết: “Vấn đề bảo vệ độ màu mỡ của đất để đảm bảo lương thực cho dân số thể giới ngày càng tăng đã được bàn bạc ở Aten (thủ đô Hy Lạp) cách đây hơn 2500 năm. Lúc đó người Hy Lạp cũng đã đặt ra những vấn đề như bây giờ, đất có bị kiệt không, nếu được sử dụng thường xuyên? Độ phì nhiêu của đất có giới hạn không? Người ta đã cố gắng tìm tòi để giải đáp các câu hỏi được đặt ra”.

Từ trước cho đến nay, các lý thuyết giải thích về hiện tượng đất bị kiệt có nêu 2 nguyên nhân: một là do sau một quá trình trồng trọt lâu dài, cây cứ hút mãi các nguyên tố dinh dưỡng và việc bón phân của con người không bù đắp được sự thiếu hụt đó, nên dần dần chất dinh dưỡng trong đất bị hao kiệt cây bị đói nên không phát triển được. Trường hợp này càng nghiêm trọng khi độc canh một loại cây trồng qua nhiều năm trên cùng một diện tích đất. Nguyên nhân thứ hai làm cho đất bị kiệt là do trong đất tích lũy nhiều sâu bệnh gây hại hoạt động của các loài vi sinh vật trong đất và vùng rễ cây bị suy giảm nên cây trồng không phát triển được.

Ngoài các lý do nêu trên đây, Ximicovits (1914) khi nghiên cứu quá trình sụp đổ của Đế quốc La Mã có nêu thêm 2 nguyên nhân làm cho đất kiệt, đó là: do điều kiện khí hậu thay đổi trở thành không thích hợp cho nên cây trồng không phát triển được. Hai là do những biến đổi trong các hiện tượng xã hội như chiến tranh, sự khai phá vô tổ chức của xã hội có giai cấp v.v…

Trong các lý do được nêu lên trên đây, từ trước đến nay người ta thường nhấn mạnh nhiều vào lý do thiếu chất dinh dưỡng cho nên đất bị kiệt. Nhiều tài liệu về nông hóa, thổ nhưỡng đã nói lên điều này. Tuy nhiên, nhiều công trình tìm hiểu về hiện tượng đất kiệt làm cho ta phải suy nghĩ cẩn thận hơn. Thực tế cho thấy quá trình hình thành đất có liên quan tương đối chặt chẽ với quá trình trồng trọt của con người. Người ta đã chứng minh một cách chắc chắn là ở các loại đất trồng trọt theo các chế độ canh tác hợp lý, độ phì nhiêu của đất ngày càng tăng lên, mặc dù phân bón không phải bao giờ cũng trả lại đủ cho đất các chất dinh dưỡng đã được cây hút đi. Mặt khác, khoa học công nghệ trong nông nghiệp ngày càng tiến bộ, nhiều biện pháp tiên tiến được áp dụng như luân canh, làm đất kỹ, bón phân v.v… nhưng nhiều trường hợp đất bị kiệt, bị chết vẫn xảy ra ở nhiều nơi. Nếu nói rằng đất bị chết do thiếu chất dinh dưỡng cho cây thì không phù hợp với thực tế, vì trong một số trường hợp đất đã được bón phân đầy đủ mà cây vẫn không phát triển được. Trên cơ sở đó, Raxki (1959) đã đi đến kết luận “những hiểu biết của ta cho thấy đất kiệt là do số lượng ký sinh trong đất tăng lên”.

Trong thực tế sản xuất, đất kiệt là một hiện tượng phức tạp có liên quan đến nhiều yếu tố tự nhiên, kinh tế và xã hội khác nhau. Nguyên nhân gây cho đất kiệt cũng có thể không giống nhau trong mọi trường hợp. Ở đây, xin không đi sâu tìm hiểu đầy đủ hiện tượng này mà chỉ xin giới hạn trong việc tìm hiểu đất kiệt dưới góc độ nông nghiệp sạch.

Nhiều vùng cây trồng bị sâu bệnh gây hại nặng một số lần. Rồi từ đó về sau liên tiếp năm này qua năm khác sâu bệnh xuất hiện thường xuyên và gây hại nặng. Sở dĩ như vậy vì nguồn sâu bệnh đã tích lũy lại trong đất. Nhiều loại sâu bệnh được lưu lại trong tàn dư cây trồng và năm này qua năm khác, vụ này qua vụ khác, tàn dư cây có nhiều sâu bệnh cứ tích lũy lại, số lượng nguồn sâu, bệnh trong đất ngày càng tăng lên. Cây trồng ở trên đám đất đó hễ cứ trồng xuống là bị sâu, bệnh gây hại, cây vụ sau bị hại ngày càng nặng hơn các vụ trước.

Ngoài những loài sâu, bệnh sống trong tàn dư cây trồng, có những loài sinh trưởng và phát triển được trong đất không cần có tàn dư cây. Những loài sâu bệnh này rơi vào đất, phát triển ở trong đó và tích lũy năm này qua năm khác ngày càng nhiều, làm cho đất dần dần trở thành bị kiệt quệ.

Bên cạnh việc gây hại cho cây, các loài sinh vật ký sinh, khi tích lũy lại đến một khối lượng lớn, có tác động cạnh tranh và ức chế các hoạt động của tập đoàn vi sinh vật, sinh vật có ích ở trong đất. Chúng ta ai cũng biết, mỗi loài cây trồng cùng sống chung với một tập đoàn sinh vật gồm nhiều loài khác nhau. Các loài sinh vật này có tác dụng làm tơi xốp đất, chuyển hóa các chất, cung cấp thức ăn cho cây, hút đạm từ không khí để cung cấp cho cây… không có tập đoàn sinh vật này cây không thể phát triển tốt và cho năng suất cao được. Thông thường tập đoàn sinh vật trong đất cạnh tranh, đối kháng và tiêu diệt các loài sâu bệnh hại cây. Nhưng khi các loài sinh vật gây hại cây tích lũy lại với khối lượng lớn, chúng làm tê liệt hoạt động của tập đoàn sinh vật có ích.

Như vậy, tập đoàn sinh vật hại cây khi tích lũy nhiều trong đất, không những trở thành nguồn thường xuyên đe dọa làm hại cây mà còn làm cho tập đoàn sinh vật cùng sống chung với cây bị ức chế, hoạt động của chúng bị tê liệt và tạo nên tình trạng đất kiệt, cây vừa bị đói vừa bị hại.

Các hoạt động bảo vệ thực vật thực hiện đúng kỹ thuật, hợp lý có tác dụng ngăn cản và loài trừ quá trình tích lũy các loài sinh vật hại cây trong đất vừa có ý nghĩa bảo vệ cây, vừa có ý nghĩa tạo môi trường lành sạch cho cây phát triển.

Điều cần chú ý là đất có thể bị kiệt, bị chết do tích lũy nhiều chất độc có hại cho cây. Trong công tác phòng trừ sâu bệnh, đối với những loài sâu, bệnh cụ thể ta thường áp dụng những biện pháp tác động theo những hướng nhất định. Thí dụ, trên một diện tích đất trồng trọt nếu ta dùng một loại thuốc nhiều lần, trong đất sẽ tích lũy lại một số chất độc và đến một mức nào đó chất độc này có ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển bình thường của cây. Thực tế đã cho thấy, các chất Clo, thủy ngân sau nhiều năm được dùng ở một nơi đã làm cho cây sinh trưởng và phát triển kém. Trong trường hợp này, hoạt động bảo vệ thực vật là nguyên nhân gây ra đất kiệt. Tuy vậy, hiện tượng này chỉ xảy ra khi phun thuốc nhiều lần với cùng một loại thuốc. Với những hiểu biết đầy đủ hơn có thể khắc phục được hiện tượng này bằng cách giảm số lần phun thuốc và luân phiên dùng các loại thuốc khác nhau, để tránh quá trình tích lũy một chiều một loại chất độc trong đất.

Ảnh hưởng của sâu bệnh hại cây đến độ phì nhiêu của đất có nhiều mức độ khác nhau. Có những trường hợp hầu như không có loại cây trồng nào trồng được trên đất bị nhiễm sâu bệnh quá nặng. Trong trường hợp này phải bỏ hóa đất một thời gian để dùng ánh nắng mặt trời tiêu diệt bớt các loài sinh vật gây hại và chờ đợi tập đoàn sinh vật có ích, sinh vật đối kháng trong đất tiêu diệt chúng. Có thể khử trùng đất bằng nhiệt độ, bằng siêu âm… Trường hợp khử trùng đất bằng thuốc hóa học cần chú ý không để thuốc hóa học tồn dư trong đất.

Có những trường hợp đất chỉ bị nhiễm sâu bệnh ở mức độ không cao. Trong trường hợp này, một số giống cây hoặc một số loài cây không trồng được trên đất đó, nhưng các loài cây khác vẫn trồng được bình thường. Thường là nhiều loại giống cây có tiềm năng cho năng suất cao phẩm chất quý, không trồng được và buộc phải thay bằng các giống khác năng suất thấp hơn, có phẩm chất kém hơn hoặc thay bằng các loại cây khác có giá trị kinh tế thấp hơn. Nhiều loại cây trồng quý có giá trị kinh tế cao nhiều khi phải bỏ đi, để thay vào đó là các loài cây trồng có giá trị kinh tế thấp hơn vì chúng chống chịu được với các loài sinh vật gây hại cây tích lũy trong đất. Trong tất cả mọi trường hợp đất bị kiệt vì nhiễm sâu bệnh và chất độc đều gây ra những thiệt hại lớn cho sản xuất nông nghiệp và là môi trường không “sạch” để tiến hành nông nghiệp sạch. Như vậy, bảo vệ thực vật vừa bảo vệ được cây, vừa góp phần làm tăng đồ phì nhiêu của đất.

 

GS.TS Đường Hồng Dật

X
Hãy điền tên đăng nhập ở Hội bảo vệ thực vật của bạn.
Enter the password that accompanies your username.
Đang nạp